«Παλίμψηστο / Palimpsest» – Έκθεση φωτογραφίας του Νίκου Παναγιωτόπουλου και της Πηνελόπης Πετσίνη

 

Έκθεση φωτογραφίας «Παλίμψηστο / Palimpsest» από τη Δημοτική Πινακοθήκη Χανίων,

ΕΙΣΟΔΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΗ

– Διάρκεια έκθεσης: 7 Ιουνίου – 31 Ιουλίου 2021

– Ώρες λειτουργίας: Δευτέρα εως και Σάββατο: 10:00 – 14:00 & 18:00 – 22:00, Κυριακή: Κλειστά

 

Παλίμψηστο

Νίκος Παναγιωτόπουλος

Πηνελόπη Πετσίνη

 

Η ενότητα «Aufarbeitung: The Wall» αφορά το Τείχος του Βερολίνου είκοσι χρόνια μετά την κατάρρευσή του, όταν πια μετατράπηκε σε τόπο μνήμης με πολλαπλές –κατεξοχήν πολιτικές– λειτουργίες, αποκτώντας διεθνείς συμβολικές διαστάσεις και διεκδικώντας τη μερίδα του λέοντος στις μνημονικές αναπαραστάσεις του 20ού αιώνα. Αντίστοιχα, η ενότητα “Restricted Areas” παρουσιάζει τόπους κάποτε απόρρητους και απροσπέλαστους που πλέον μετατράπηκαν σε επίσημα ή ανεπίσημα μνημεία. Φυλακές της STASI και της KGB, στρατιωτικά αντιατομικά καταφύγια και εγκαταστάσεις, το αρχηγείο της υπηρεσίας Εθνικής Ασφάλειας, το υπόγειο Αρχηγείο του Σοβιετικού στρατού στη Λ.Δ.Γ.: Χώροι που μετατράπηκαν σε συμβολικά πεδία επιτέλεσης της μνήμης, παίζοντας έτσι βασικό ρόλο στη διαδικασία παραγωγής της δυναμικής εκείνης διεργασίας που οι σύγχρονοι ιστορικοί αποκαλούν «πολιτισμική μνήμη». Οι δύο ενότητες αποτελούν τμήματα μιας ευρύτερης εργασίας, με τίτλο «Παλίμψηστο» (2009 – 2019), η οποία εστιάζει σε τόπους μνήμης που αφορούν την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου στην Ευρώπη. Η επεξεργασία του παρελθόντος [Aufarbeitung der Vergangenheit], φράση-σύνθημα της περίφημης «έριδας των ιστορικών» που χρωστάμε στον Αντόρνο, περιγράφει την επανεξέταση των ιστορικών γεγονότων μέσα από τη διαχείριση ενός συχνά αμφιλεγόμενου υλικού που προκαλεί αμηχανία και συγκρούσεις σε βαθμό που πολλοί να την αποκαλούν «μάχη της μνήμης».

 

ΝΙΚΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ

Γεννήθηκε στα Εξάρχεια το 1945. Σπούδασε Φωτογραφία στο Λονδίνο (ΒΑ, Polytechnic of Central London, 1974-77). Eίναι διδάκτωρ στις Τέχνες και τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες με ειδίκευση στη Φωτογραφία (PhD, University of Derby, 2000-08). Είναι ιδρυτικό μέλος του Φωτογραφικού Κέντρου Αθηνών (1979 – 2004). Ως σύμβουλος του Υπουργού Πολιτισμού, συντόνισε τη διαμόρφωση και αναμόρφωση του θεσμικού πλαισίου για τη φωτογραφία στην Ελλάδα για μια δεκαετία (1994-2004). Υπήρξε μέλος της επιτροπής εργασίας που εκπόνησε την Εθνική Πολιτική για την Καλλιτεχνική Φωτογραφία για λογαριασμό του ΥΠ.ΠΟ (1994–95), καθώς και Ανεξάρτητος Ειδικός στην Ευρωπαϊκή Κομισιόν – Directorate General for Education and Culture (από το 1999). Έχει δημοσιεύσει, εως σήμερα, ένα σημαντικό αριθμό θεωρητικών και κριτικών κειμένων, έχει οργανώσει και επιμεληθεί φωτογραφικές εκθέσεις, σεμινάρια, εργαστήρια, και ερευνητικά προγράμματα κι έχει συμμετάσχει ως συνδιοργανωτής και εισηγητής σε συνέδρια/ημερίδες. Από το 1978 μέχρι σήμερα, το φωτογραφικό του έργο έχει εκτεθεί και δημοσιευθεί εκτεταμμένα τόσο στην Eλλάδα όσο και διεθνώς (Ευρώπη, ΗΠΑ, Ισραήλ, Τουρκία, Κίνα). Υπήρξε καθηγητής Καλλιτεχνικής Φωτογραφίας στο Tμήμα Φωτογραφίας του TEI Aθήνας από το 1986 έως το 2012 που αφυπηρέτησε. Τα τελευταία χρόνια συνεργάστηκε με το Τμήμα Εικαστικών και Εφαρμοσμένων Τεχνών του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, το Πάντειο Πανεπιστήμιο και την Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών στα πλαίσια του προγράμματος Δια Βίου Μάθησης.

 

ΠΗΝΕΛΟΠΗ ΠΕΤΣΙΝΗ

Γεννήθηκε στο Βουκουρέστι το 1973. Σπούδασε φωτογραφία στην Αθήνα και στη Βρετανία (University of London, Goldsmiths College και University of Derby) με υποτροφία του I.K.Y. Είναι διδάκτωρ των Τεχνών και των Ανθρωπιστικών Επιστημών με ειδίκευση στη φωτογραφία (2004). Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα, τόσο ως προς τη θεωρία όσο και ως προς την πρακτική, εστιάζουν στη φωτογραφία και τη σχέση της με την ατομική και συλλογική μνήμη, την ιστορία και την πολιτική. Έχει εκθέσει και δημοσιεύσει εκτεταμμένα στην Ελλάδα και διεθνώς. Έχει επιμεληθεί σημαντικό αριθμό φωτογραφικών και εικαστικών εκθέσων με πιο πρόσφατες τις ομαδικές «Τόποι Μνήμης» (Μουσείο Μπενάκη, 2016) και «Capitalist Realism: Συντελεσμένο Μέλλον | Παρελθόν Διαρκείας» (Μουσείο Φωτογραφίας και Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης/ MOMus, 2018). Στις πρόσφατες εκδόσεις της συγκαταλλέγονται επίσης η μονογραφία Τόποι Μνήμης: Φωτογραφία, Συλλογική Μνήμη και Ιστορία (Αθήνα: Ελληνικό Κέντρο Φωτογραφίας, 2016) και η συνεπιμέλεια των συλλογικών τόμων Η Λογοκρισία στην Ελλάδα (Αθήνα: Ίδρυμα Ρόζα Λούξεμπουργκ, 2016) και Λεξικό Λογοκρισίας στην Ελλάδα: Καχεκτική Δημοκρατία, Δικτατορία, Μεταπολίτευση (Αθήνα: Καστανιώτης, 2018). Διδάσκει θεωρία φωτογραφίας και σύγχρονης τέχνης από το 2004. Aπό το 2018 είναι Επιστημονικά Υπεύθυνη στο μεταδιδακτορικό ερευνητικό πρόγραμμα «Η Λογοκρισία στον Κινηματογράφο και τις Εικαστικές Τέχνες» στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου όπου και διδάσκει το μάθημα «Λογοκρισία: Διεπιστημονικές προσεγγίσεις» στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα «Πολιτική Επιστήμη και Νεότερη Ιστορία» .

 

Ανατολικά και δυτικά του Τείχους […] ένας κόσμος ερειπίων κομμένος στη μέση, χαλάσματα του πολέμου απεικονισμένα σε δύο διαστάσεις.

 (John Le Carre, Ο κατάσκοπος που γύρισε απ’ το κρύο)

Όπως όλα οι τοίχοι είχε κι αυτός δύο πλευρές. Το μέσα και το έξω εξαρτιόταν από ποια πλευρά του στεκόσουν.

 (Ursula Le Guin, Ο αναρχικός των δύο κόσμων)

Οι φωτογραφίες της Πετσίνη και του Παναγιωτόπουλου από την ενότητα “Παλίμψηστο” ιχνηλατούν τα απομεινάρια του Τείχους του Βερολίνου και του κόσμου που αυτό περιέβαλε και ταυτόχρονα το περιείχε: τα ίχνη μιας εποχής που το Τείχος ήταν μια συγκεκριμένη, υλική οντότητα, άλλα και τη διαδρομή αυτής της εποχής. Η τεκμηρίωση αυτή λειτουργεί ως οδυνηρή υπενθύμιση ότι το Τείχος δεν χτίστηκε μέσα σε μια μέρα, ούτε κατεδαφίστηκε μέσα σε μια νύχτα. Οι επίσημες ιστορίες καταγράφουν την 13η Αυγούστου 1961, την ημέρα που το Τείχος εμφανίστηκε για πρώτη φορά στα παγκόσμια μίντια, όπως ξεχωρίζουν τις εικόνες των ανθρώπων που γκρεμίζουν τμήματά του στις 9 Νοεμβρίου 1989.  Αλλά όπως ακριβώς σύνορα υπήρχαν και πριν, όπως οι φράχτες ήδη από τη δεκαετία του 1950, έτσι και το Τείχος και τα ίχνη του (υλικά και άυλα), σώζονται μέχρι σήμερα. Το Τείχος, αλλά και ό,τι προηγήθηκε και ακολούθησε, υπήρξε τόσο ένας τόπος διαστολής του χρόνου όσο και ένα διαχωριστικό όριο στον χώρο– ένας τόπος όπου το παρελθόν και το παρόν συναντιούνται μπροστά στα ερείπια μιας ημιτελούς ρητορικής συζήτησης.

 

Το Τείχος ήταν διφορούμενο ήδη από τη στιγμή της σύλληψής του. Για τη Δύση, εξομοιώθηκε με την περίφραξη ενός στρατοπέδου συγκέντρωσης, υποδηλώνοντας μια άμεση γενεαλογία μεταξύ των πρακτικών της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας (Λ.Δ.Γ.) και της Ναζιστικής Γερμανίας. Αντίθετα, για την Λ.Δ.Γ. ήταν το «αντιφασιστικό προστατευτικό τείχος», ένα διαχωριστικό όριο μεταξύ δύο αντίπαλων κόσμων. Ως μία από τις κεντρικές εμβληματικές εικόνες του 20ού αιώνα, το Τείχος σημασιοδοτείται σύμφωνα με την πολιτική βούληση και θέση του καθενός. Αυτά είναι τα ερείπια, η κληρονομιά και οι ιστορίες του, σκέφτομαι καθώς κοιτώ αυτές τις φωτογραφίες, από τις οποίες οι άνθρωποι απουσιάζουν σχεδόν ολοκληρωτικά. Άνθρωποι υπάρχουν, φυσικά, αλλά εμφανίζονται ως σκιές, ως φωτογραφίες ή ως αγάλματα: διαχρονικές αναπαραγωγές της ανθρώπινης παρουσίας. Υπάρχουν οικείοι χώροι, ιδιαίτερα στο δεύτερο μέρος, όπως υπάρχουν διακριτικά ανθρώπινα ίχνη σε όλη τη σειρά, αλλά οι φωτογράφοι αγνοούν σκόπιμα τη σύγχρονη ανθρώπινη παρουσία. Οι εικόνες αναπαριστούν ερείπια, απομεινάρια, ίχνη αυτού που υπήρξε κάποτε η Λ.Δ.Γ. (άρα και το πρώην Ανατολικό μπλοκ συνολικά), θραύσματα -ή μάλλον εγγραφές- της ιστορίας της πόλης. Η πολυπλοκότητα των μέσων με τα οποία εξαλείφονται ή διατηρούνται τέτοια ίχνη είναι επίσης εμφανής στο δεύτερο μέρος, τη σειρά ‘Restricted Areas’ («Ελεγχόμενες περιοχές»). Αυτή η ενότητα καταγράφει χώρους που σχετίζονται με τη διαβόητη Στάζι, οι οποίοι διατηρήθηκαν προσεκτικά, μνημειοποιήθηκαν και εκτίθενται ως τόποι μνήμης ταυτισμένοι με το πρώην Ανατολικό μπλοκ -οι φωτογράφοι φαίνεται να διερευνούν οπτικά και κριτικά πώς η διαδικασία της σημασιοδότησης βοηθά σε αυτή τη σύνδεση της κληρονομιάς της Λ.Δ.Γ. με ένα κράτος τρόμου και επιτήρησης.

 

Από τα παγωμένα τοπία του ερειπωμένου Τείχους στο πρώτο μέρος (“Aufarbeitung: The Wall”), μέχρι την ψυχρότητα ή θερμότητα του τεχνητού φωτισμού στο δεύτερο (“Restricted Areas”), οι φωτογραφίες είναι ψυχρές· σχεδόν στο σύνολό τους άχρωμες και χλωμές. Αυτό το είδος της εικονογραφίας βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με τον επανεπινοημένο, ζωντανό και πολύχρωμο κοσμοπολιτισμό του Βερολίνου, τον τρόπο δηλαδή που η πόλη επέλεξε για να μιλήσει για τον εαυτό της, στον εαυτό της και στον υπόλοιπο κόσμο. Οι φωτογράφοι επιμένουν στην ψυχρή, παγερή ατμόσφαιρα, μια ατμόσφαιρα που υπήρξε κεντρικό εικονογραφικό στοιχείο του Ψυχρού Πολέμου. Με αυτόν τον τρόπο, μοιάζει να επανεξετάζουν κριτικά τις αφελείς αντιλήψεις περί Ψυχρού Πολέμου που τον αντιλαμβάνονται ως μια εποχή με διακριτές ημερομηνίες έναρξης και λήξης· αντ’ αυτού εξερευνούν τα ίχνη του (όπως και την απουσία τους) στην εποχή μας. Και το κάνουν μέσω ενός έργου με τίτλο “Παλίμψηστο”, σε ένα Βερολίνο το οποίο μπορεί από μόνο του να θεωρηθεί ένα παλίμψηστο: μια πόλη με συνεχείς εγγραφές, σβησίματα και επανεγγραφές της Ιστορίας.

 

Στο «Παλίμψηστο», η Πετσίνη και ο Παναγιωτοπούλος λειτουργούν ως ακούραστοι οπτικοί ερευνητές της διαλεκτικής μεταξύ Ιστορίας και λήθης. Παρέχουν ένα εξαιρετικά λεπτομερές οπτικό ντοκουμέντο των διαδικασιών μέσω των οποίων γράφεται η ιστορία· ένα αρχείο των εγχειρημάτων που συντελούνται προκειμένου να παραχθεί μια ενιαία συνεκτική αφήγηση, ένα ενιαίο χρονοδιάγραμμα, μια ενοποιημένη ιστορία της πόλης. Οι αναπαραστάσεις τους μαρτυρούν ότι όποια στοιχεία θεωρούνται υπερβολικά, μοιάζουν αταίριαστα ή υπονοούν πολλαπλότητα, αποδομώντας τις προσπάθειες να κατασκευαστεί μια συνεκτική μοναδικότητα, ωθούνται προς τη διαγραφή με μυριάδες τρόπους: απορρίπτονται, κατεδαφίζονται και επαναπροσδιορίζονται, ή τοποθετούνται σε μουσεία και καταστήματα με σουβενίρ. Η έκθεση αυτή αποτελεί μια τεκμηρίωση όχι της Ιστορίας ή μιας ιστορίας, αλλά των διαδικασιών μέσω των οποίων συντελείται η Ιστορία -το πώς γράφεται και πώς διαγράφεται. Όπως το έθεσε κάποτε η Νάντια Σερεμετάκη, “Ζούμε στην εποχή των σεισμών… Το μέλλον είναι βέβαιο. Αυτό που είναι απρόβλεπτο είναι το παρελθόν ”.

Χρήστος Βαρβαντάκης

Βερολίνο, Νοέμβριος 2020

 East and west of the Wall […] a half-world of ruin, drawn in two dimensions, crags of war.

 


 

 


Έναρξη έκθεσης: 7 Ιουνίου – 31 Ιουλίου 2021
Φωτογράφοι: Νίκος Παναγιωτόπουλος, Πηνελόπη Πετσίνη
Επιμέλεια: Πηνελόπη Πετσίνη

 

ΣΥΝΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ


Πληροφορίες έκθεσης

Διάρκεια έκθεσης: 
7 Ιουνίου – 31 Ιουλίου 2021

Ώρες επισκέψεως: 
Δευτέρα – Σάββατο: 10:00 – 14:00 & 18:00 – 22:00
Κυριακή: Κλειστά

ΕΙΣΟΔΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΗ

 


Ακολουθήστε μας στα κοινωνικά δίκτυα

Σεβόμαστε την ιδιωτικότητά σας

Χρησιμοποιούμε cookies για να βελτιώσουμε την εμπειρία σας στον ιστότοπο ipress.gr. Σε αυτά περιλαμβάνονται cookies απαραίτητα για τις βασικές λειτουργίες του δικτυακού μας τόπου. Συμφωνώντας με την χρήση cookies αποδέχεστε την πολιτική χρήσης των δεδομένων σας.